شتر ؛ کشتی کویر

نگهداری و پرورش علمی شتر ، بیشتر بر سه اساس و پایه است . شترهای شیری ، گوشتی و سواری(جماز) و البته امکان پرورش هر سه نوع شتر در مراتع کویر مرکزی و حواشی آن وجود دارد .

شتر یک حیوان صحرایی است و خوشبختانه در کشور ما مناطق مساعد برای پرورش شتر یعنی مراتع کویری زیاد است .بنابراین خارج کردن شترها از مناطق صحرایی به بهانه یا دلیل نابودی پوشش گیاهی و رواج دادن نگهداری و پرورش شتر در کنار شهر ها با اجرای طرحهای شترداری ، در شرایط کشور ما به طور کامل اشتباه است زیرا با چنین برنامه هایی نیاز به تامین علوفه برای شترهای این طرحها مطرح می شود که امکان آن در کشور ، به دلیل محدودیت آب تاکنون فراهم نبوده است ، روی همین اصل سالانه میلیون ها دلار نیز علوفه ی شتر از خارج وارد می شود ، در حالیکه برای تامین مواد غذایی انسان ها در این کشور هم باید سالانه مبالغ هنگفتی ارز از کشور خارج کنیم ، در حالیکه مواد غذایی شتر بدون هیچ نیازی به تامین آن از خارج و حتی در داخل و از مزارع ، در صحرا ، همواره موجود است آنهم موادی که نخست باید گفت برای دیگر حیوانات نسبت به شتر ها مناسب نیست و دوم اینکه اگر توسط حیوان خورده نشوند ، خود به خود با فرا رسیدن فصل سرد زمستان ، اندام بیرون از خاک آنها خشک شده و باد آنها را می برد و نابود می کند . مانند غذای اصلی شتر یعنی خارشتری که اگر چرای شتر در آن به طور کامل ممنوع شود و به اصطلاح آن را از چرای دام و یا استفاده از آن برای مواد سوختنی و دیگر مصارف ، صد در صد قرق و محفوظ نگهدارند ، با رسیدن فصل خزان ، خشک شده و خود به خود از جا کنده و بر اثر وزش باد به دیگر نقاط منتقل و به تدریج محو می شود .

شتر حیوانی است که با خوردن خار و اشنیان و ... و بدون هیچ هزینه ای حتی برای نگهداری ، چاق شده و کوهان آن درشت می شود و به علاوه صد ها شتر را یک نفر می تواند مراقبت کند و به اصطلاح در صحرا رها کرده و بچراند در چنین شرایطی این روش ساده ، کم خرج ، سالم و قابل توسعه را رها کنیم و طرح پرورش شتر در مکانهای سقف دار و محصور را برای این حیوان صحرایی رواج دهیم ؟

شتر (یک کوهانه) برای مناطق کویری و بیابانی خلق شده و فرهنگ نگهداری و پرورش آنها از قرن های گذشته تا به حال ، در این مناطق رواج داشته است .

نگهداری این حیوان در صحرا از جنبه های مختلف حائز اهمیت است ، از آن جمله اند :

1) پرورش اقتصادی و تولید گوشت ، پوست و پشم آن2)پروش شتر برای استحصال مواد درمانی از آن (شیر شتر):دانشمندان عرب (ابتدا دکتر الجاسم از مرکز طب سنتی شیخ زاید در امارات متحده عربی)خواص در مانی تازه ای را در شیر شتر یافته اند که می تواند بیماریهای صعب العلاج و مزمنی مانند آلزایمر ،ایدز،هپاتیت و سرطان را درمان کند .

به تازگی در شیر شتر یک پادتن یافته است که در معالجه ی بسیاری از بیماریهای خطرناک کشنده موثر واقع می شود .

3)سالم بودن گوشت آن نسبت به گوشت دیگر حیوانات پستاندار:بر اساس تحقیقات دکتر الجاسم ، شتر به بیماری جنون گاوی مبتلا نمی شود زیرا در سرم خون و شیر شتر مقادیر قابل توجهی پادتن های ضد ویروس وجود دارد ، که این جانور را از ابتلا به این بیماری مصون می کند .بیماری های دیگری مانند کزاز ، طاعون و دیگر بیماری ها در شتر بسیار کمتر از دیگر حیوانات اهلی است 4)شتر آب و غذای شور می خورد ولی گوشت و شیر شیرین می دهد

5)شتر قادر است چندین روز آب نخورد (بنابراین مناسب مناطقی است که ممکن است علوفه برای آن وجود داشته باشد ولی چندین روز به آب دسترسی نداشته باشد که در این مورد هم باز مناطق کویر و حاشیه ی آن دارای این ویژگی هاست . در فصل بهار که گیاهان سبزند ، شتر به هیچ وجه نیازی به آب خوردن ندارد .

6)شتر از جمله حیواناتی است که بیشترین جاذبه ی توریستی را دارد ، آن هم از جنبه های مختلف : دیدن آن ، راه رفتن و غذا خوردن و هیکل آن ، سوار شدن بر آن ، عاطفه شتر ماده نسبت به فرزندش ، که با از دست دادن آن چندین روز عزادار است (غذا و آب نمی خورد ،یکسره ناله می کند، و در بین شتران در پی یافتن فرزند از دست رفته ی خود است )، دوران مست بودن شتر در زمستان(پیله زدن)، ناموس پرستی شتر (در زمستان که شتر ماده آماده ی جفت گیری است شتر نر یکی از آنها را برای خود انتخاب می کند و این شتر ماده نباید او را رها کند و به شتر نر دیگری خود را نزدیک کند اگر چنین کند شتر نر آنرا به قصد کشتن کتک می زند و ده ها ویژگی دیگر که نیاز به وقت و زمان بیشتری دارد ویژگیهای مذکور است که شتر را از دیگر حیوانات اهلی و حتی وحشی از نظر جاذبه ی توریستی متمایز می کند.

در پایان به ضرب المثل ها و اشعاری در مورد شتر اشاره می کنم ضمنا لطفاً دوستانی که مثلی در مورد شتر می دانند که در اینجا به آن اشاره نشده ما را مطلع کنند :

1)چگونه یابند اعدای او قرار اکنون /زمانه چون شتری شد هیون و ایشان خار2)دهقان بی ده است و شتر بان بی شتر /پالان بی خر است و کلیدان بی تزه3)اگر گوسفند است اگر گاو و خر/گر استر بود یا ستور و شتر /چه از گوسفند و چه از اسب و شتر / چه از استران چه از گاو و خر/چند می گویی که مرا چند شتر گشت سقط/این سقط باشد برخیزو کنون اشتر خر4)هم شتر یابی از این و هم شتر یابی از آن/اگر ترا قصد شتر باشد و تدبیر شتر5)همه راه پیوسته پنجاه میل/ستور و شتر بود و گردون و پیل 6)یک نکته هم از باب شتر لایق حال است /تابنده بر آن نکته حکایت به سر آرد/دی شاه در این فصل شتر موی بیفکند /ترسم شتر من به غلط موی برآرد7)از شیر شتر خوشی نبینم /چون ترشی ترکمان ببینم8)پشم بگزینی شتر نبود ترا /گر بود اشتر چه قیمت پشم را9)شتر را چو شور و طرب در سر است /اگر آدمی را نباشد خر است10)دهن ار لقمه بس که سازد پر/چاک افتاده بر لبش چو شتر11)شتر چونکه دشت مغیلان نوشت/شتر بود و حاجی شتر بازگشت

امثال

1)شتر بر نردبان؛هویدا.آشکار.رسوا. ای نبازیده به ملک و خانمان/نزد عاقل اشتری بر نردبان

زیر چادر مردرسوا و عیان /سخت پیدا چون شتر بر نردبان

2)شتر را با ملاقه آب دادن یا شتر را با کفچلیز یا کمچه آب دادن ؛کار ابلهانه کردن .به کفچلیز شتر را کسی که آب دهد بود هر آئینه از ابلهی و شیدایی3)شتر را بوس یا بوسه زدن؛کار احکقانه کردن4)شتر گربه ؛نازیبا .نامتناسب. بیتکی چند می تراشیدم زین شتر گربه شعر ناهموار. برو از جان خود بردار این بار /که شتر گربه افتاده است این کار5)شتر گسسته مهار؛ شتری که زمام آن پاره شده باشد یا گریزان و شتابان به هر سوی کنایه از شخص یا شی بی نظم و بی ربط6)اسبها را نعل می کردند شتر هم پایش را بلند کرد که نعلم کن7)به شتر گفتند چرا گردنت کج است گفت کجایم راست است

8)حاجی مرد و شتر خلاص9)شتر ارزان است اگر قلاده در گردن نمی داشت. 10)شتر بار می برد و خار می خورد. شتر بار می کشد و فریاد می کند11)شتر خالی راه نمی رود یعنی ممکن است در ظرف و خنوری بزرگ چیزی اندک نهاد12)شتر در خواب بیند پنبه دانه گهی لپ لپ خورد گه دانه دانه13)شتر در قطار دیگران خوش نماید ؛نظیر مرغ همسایه به نظر قاز می آید14)شتر دزدی و خم خم15)شتر دیدی ندیدی؛ دیده را ندیده انگار. از آن روزی که ما را آفریدی/به غیر از معصیت چیزی ندیدی/خداوندا به حق هشت و چارت /ز ما بگذر شتر دیدی ندیدی16)شتر را چه به علاقه بندی؛یا دست و پای شتر و علاقه بندی17)شتر را گم کرده پی افسارش می گرده18)شتر را لب نباشد در خور بوس /ولیکن پشت دارد بابت کوس19)شتر زنبورک خانه است20)شتر کره سال دگر اشتر است21)شتر که چار دندان ش.د از آواز جرس نترسد22)شتر که خار می خواهد گردن دراز می کند23)شتر گلو باش،شتر گلو باید،نظیر حرف را باید به دهان آورد و فرو برد24)شتر نفاره خانه است ؛ کفته های تو در او اثر نمی کند25)شتر و ماهتاب و اعرابی؛شبگیر اعرابی شتر گم کرد و چون ماه برآمدبیافت و ماه را به خدایی نیایش کردن گرفت26)شتر پیر شد و شاشیدن نیاموخت یا فلانی شتر شده و پس شاشیده27)شتر کجاش خوب است که لبش بد است28)گوساله به نردبان واشتر به قفس29)میان عاشق و معشوقه رازی است چه داند آنکه اشتر می چراند30)نه شیر شتر خواهم نه دیدار عرب

31)فلانی کینه ی شتری دارد32)شتری است که درب خانه ی همه می خوابد33)شتر سواری دلا دلا نمی شود 34)شتری که ساربانش یادش برود بدرد گرگ بیابان می خورد35)اگر علی ساربونه می دونه شتر رو کجا بخوابونه36)تا اون وقت دم شتر می رسد به زمین؛کنایه از زمان طولانی 37)اینجا شتر با بارش گم می شه؛جایی که خیلی شلوغ و به هم ریخته است38)شتر رو با بارش دزدیدند39)دور از شتر بخواب و خواب آشفته نبین40)نه شیر شتر می خواهم نه دیدار عرب41)تخم مرغ دزد شتر دزد می شود42)اگر خیلی زرنگی سرازیری لگن رو بگیر و سربالایی شتر را43) حتی یلج الجمل فی سم الخیاط . اگر برون شود ای شاه اشتر از سوزن شود مقابل تو چرخ در توانایی شتر از سوراخ سوزن برآمدن؛مقتبس از آیه

بر گرفته از کتاب کویر بزرگ مرکزی ایران و مناطق همجوار تالیف دکتر کردوانی و لغت نامه دهخدا